Salonica – City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews 1430-1950


Verovatno najuspeliju biografiju jednog grada, posvećenu severnogrčkoj luci Solun, napisao je istoričar sa Univerziteta Kolumbija u Nju Jorku Mark Mazover. Grčki identitet, modernistička arhitektura i prikladne turističke brošurice savremenog Soluna otkrivaju posetiocu malo toga o usponu i padu Osmanskog carstva, o njegovom višekonfesionalnom socijalnom tkivu, o bolnom rađanju nacionalnih država, o Orijentu i Okcidentu, i o sudbini malog čoveka u menama političke, društvene i urbane istorije. Ipak, prošlost Soluna ispunjena je ovim temama. U svojevrsnoj urbanoj psihoanalizi, Mazover okriva sloj po sloj te poluzaboravljene prošlosti, podižući tako pisani spomenik kompleksnosti, lepoti i surovosti istorije. Ne samo balkanske, ne samo solunske. Da se Mazoverova knjiga može preneti na filmsku traku, bila bi snimljena kombinovanjem antonionijevskih širokih, dugačkih kadrova sa neposrednošću ručno držane kamere koja nas uvodi u sokake, bulevare i dnevne sobe grada na ušću Vardara u Egejsko more. Mazover uspešno barata krupnim istorijskim događajima, procesima dugog trajanja, i time kako su se oni odražavali na Solun i njegovo neposredno zaleđe. Istovremeno, Mazover poseduje retko fini dar da odabere pikantan i ilustrativan detalj iz starog administrativnog dokumenta, novinskog izveštaja ili iz privatnog pisma. Iz njih pred čitaočevim očima oživljavaju poznati i nepoznati savremenici događaja koji su se odigrali u nešto više od pet vekova burne istorije.

Knjiga počinje opisom osmanlijske opsade i osvajanja vizantijskog grada 1430. godine koje se završilo razaranjem, pljačkom i raseljavanjem velikog dela stanovnika. Uz muslimanske naseljenike, i preteklo hrišćansko stanovništvo, Solun će uistinu oživeti tek posle 1492. godine dolaskom preduzetne kolonije sefardskih izbeglica iz Španije. Do nastanka modernog Izraela, Solun je ostao jedini veći grad na svetu u kome su većinu stanovnika činili Jevreji, i jedini grad čijim ulicama je najčešće odzvanjao specifični judeo-španski Ladino jezik. Prateći vekove su-života tri «religije knjige», Mazover ne romantizuje odnose među zajednicama, ali ih pokazuje u punom obimu koji uključuje razmenu, sinkretizam, podrugivanje, toleranciju, izlive nasilja, ekonomski rivalitet, i pomirujuću logiku ekonomske razmene. Sve zajedno upleteno u suptilnu, ali ipak prisutnu versku hijerahizovanost osmanskog društva.

Drugi deo knjige posvećen je rastućoj interakciji Soluna sa zapadnom Evropom u drugoj polovini XIX i prvoj polovini XX veka. S obzirom na njegov trgovački značaj i relativnu blizinu Evropi, Solun se intezivno menjao kulturološki, arhitetonski i politički u periodu krize i reforme Osmanskog carstva pod pritiscima Zapada. Krajem XIX veka postao je glavna premija u takozvanom Makedonskom pitanju koje je okupiralo državnike Osmanskog carstva, Grčke, Bugarske, Srbije, Austro-Ugarske, kao i vođe i mladih pokreta za samostalnu Makedoniju i Albaniju. Mazover zadržava u fokusu kompleksnu interakciju tri vere, ali prikazuje kako se s politizacijom gradskih masa njihovi pripadnici postepeno fragmentišu u različite etničke, klasne i ideološke grupe pod uticajem ekonomskih, socijalnih i saobraćajnih promena, usled pristizanja novih običaja i ideologija poput nacionalizma, anarhizma, sindikalizma i borbe za ženska prava, kao i usled propagande suprotstavljenih balkanskih državica sa pijemontskim pretenzijama.

Treći deo posvećen je simboličkom povratku Svetog Dimitrija u Solun. U novoj nacionalnoj mitologiji grčke države, svetac zaštitnik napustio je 1430. godine svoj grad zbog grehova stanovnika, ali kada je Solun u Prvom balkanskom ratu integrisan u savremenu Grčku državu, svetac se vratio, a istorija je mogla za sobom da ostavi vekove nacionalne usnulosti. Međutim, ono što je postignuto na bojnom polju 1912. godine, biće postignuto u političkoj, ekonomskoj, kulturnoj i etničkoj stvarnosti grada tek za nekoliko decenija. Veliki požar 1917. godine uništio je staru osmansku čaršiju, naročito centralne jevrejske četvrti. Razmena stanovništva na kraju Prvog svetskog rata odnela je skoro celokupno muslimanansko stanovništvo, a dovela pravoslavno stanovništvo iz novonastale turske republike Kemala Paše Ataturka, inače rođenog Solunjanina. Iako politički često nacionalistički orijentisani, doseljenike je često trebalo helenizovati, baš kao i slavonofone hrišćane u okolini grada. Doseljenici su neretko bolje govorili turski nego grčki, i obično su tek njihovi unuci prestali da uz zvuke popularnih rebetiko pesama oplakuju izgubljeni zavičaj u Istanbulu, Smirni i prostranstvima Anatolije. Jevrejska zajednica zbrisana je u narednom ratu, pod nacističkom okupacijom u samo nekoliko meseci 1943. godine. Tako je kroz četiri teške decenije od balkanskih ratova do kraja Grčkog građanskog rata Solun uistinu postao grčki grad.

Mazover spisateljski dar ne zaostaje puno za njegovim istraživačkim sposobnostima. Zato mu je pošlo za rukom da stvori jednu od onih vrednih i retkih akademskih knjiga koje, bez i najmanjeg žrtvovanja profesionalne preciznosti, s lakoćom osvajaju širu publiku. Ponesenost predvečernjom uzavrlom atmosferom primorskog velegrada smenjuje se sa prirodnim i ljudskom rukom izazvanim katastrofama opisanim tako detaljno i ubedljivo da osećajnijem čitaocu oko zasuzi više nego jednom. Iz istog razloga ovo je knjiga kojoj se svaki umorni istraživač Balkana može vratiti s vremena na vreme kako bi osvežio ljubav prema predmetu svog istraživanja. Čitalac Mazoverove knjige dobiće snažnu želju da ponovo ode u Solun da grad vidi novim očima. Na jednom mestu Mazover prenosi nemir nekadašnjeg žitelja Soluna koji prvi put posećuje grad godinama nakon što je iz njega odveden u Aušvic. ,,Na terasi, zagledan u more, palio sam cigaratu za cigaretom u strahu da ću u suprotnom zaplakati. Prijatelj, pravoslavni Grk, pronašao me je samog oko ponoći i rekao: ‘razumem te, Žak, zaista više ne znaš gde bi otišao u Solunu, gradu čiji si svaki kamen nekada znao’. I zaista je bilo tako”. Zahvaljujući Mazoverovoj biografiji Soluna, ipak se može osetiti poneki kamen starog, kosmopolitskog i poliglotskog grada sa crkvama, minaretima i sinagogama, grada koji je razaran, raseljavan, izgrađivan i naseljavan toliko da s pravom nosi nadimak Grada izbeglica.

Nažalost, ova Mazoverova knjiga još uvek nije našla srpsko-hrvatskog izdavača. Ilustrujući neefikasnost rasparčanog izdavačkog tržišta na prostoru bivše Jugoslavije, dve njegove starije knjige prevedenu su po dva puta, i u Beogradu i u Zagrebu. Mračni kontinent: Evropa u XX veku izašao je kod zagrebačkog Prometeja 2004. godine i kod beogradskog Arhipelaga 2011. godine, a dva prevoda knjige Balkan: kratka istorija objavljena su 2003. godine kod beogradskog izdavača Alexandria Press i zagrebačkog Srednja Evropa. Originalni izdavač Mazoverove istorije Soluna, HarperCollins, objavio je jedno izdanje za tržišta Velike Britanije, Sjedinjenih Američkih Država, Kanade, Australije…